Od kilku lat pracuję z kobietami w okresie przejścia menopauzalnego, a jako superwizor widzę, jak trudno terapeutom nie popaść w skrajności. Jedni tłumaczą wszystko hormonami, inni wszystkim, co „w głowie”. Naukowe podejście zaczyna się dla mnie od pytania, co w danym objawie jest biologią, co myśli o nim klientka, a co wynika z jej historii życia. Poniżej opisuję pięć obszarów, z którymi spotykam się najczęściej.
1. „To nie ja”: nastrój i lęk
Najczęściej słyszę: „Zawsze sobie radziłam, a teraz płaczę bez powodu”. Klientki bez wcześniejszej historii depresji czy lęku zgłaszają niepokój, drażliwość i obniżony nastrój, często ze wstydem. Badania longitudinalne wskazują, że przejście menopauzalne wiąże się z większym ryzykiem objawów depresyjnych, także u kobiet, które ich wcześniej nie miały (Cohen i in., 2006; Freeman i in., 2006), oraz lękowych (Bromberger i in., 2013). Dotyczy to jednak części kobiet, nie wszystkich (Bromberger i Kravitz, 2011). Dlatego nie mówię „to hormony”, tylko: „ten okres może zwiększać podatność, sprawdźmy, co dzieje się u Ciebie”.
2. Sen i „mgła mózgowa”: lęk przed utratą kompetencji
Druga grupa boi się, że traci pamięć i sprawność, zwłaszcza w pracy, gdzie od lat była „tą, która wszystko ogarnia”. Pojawia się myśl: „To początek demencji”. Zaburzenia snu są w tym okresie częste (Kravitz i Joffe, 2011), a badania wskazują na przejściowe pogorszenie uczenia się w perimenopauzie, które po jej zakończeniu ulega poprawie (Greendale i in., 2009). Przekazuję to ostrożnie i zawsze zalecam konsultację lekarską, ale sama zmiana interpretacji („uciążliwe, zwykle przejściowe”) często zmniejsza lęk. Ten lęk napędza perfekcjonizm i nadmierną kontrolę, które znam z pracy nad zjawiskiem oszusta.
3. Uderzenia gorąca i myśli o nich
Model poznawczy zakłada, że uciążliwość objawów naczynioruchowych zależy nie tylko od ich częstości, ale też od tego, co kobieta o nich myśli i jak się zachowuje (Hunter i Chilcot, 2013). Klientka przekonana, że „wszyscy zobaczą, jaka jestem czerwona”, zaczyna unikać spotkań, co wzmacnia lęk i izolację. Badania kontrolowane wskazują, że CBT w formie grupowej lub samopomocowej zmniejsza uciążliwość takich objawów (Ayers i in., 2012), także po leczeniu raka piersi (Mann i in., 2012). Są też wstępne dane o skuteczności treningu uważności (Carmody i in., 2011). Pracuję więc nad interpretacją i unikaniem, ale nie obiecuję, że objawy znikną.
4. Tożsamość, role i wstyd
Ten obszar jest słabiej udokumentowany badaniami, więc traktuję go jako obserwację kliniczną. Menopauza często zbiega się z odejściem dorosłych dzieci, chorobą rodziców czy zmianami w związku i pracy. Pod objawami słyszę żałobę po dawnej wersji siebie i wstyd, że „nie wypada” o tym mówić. Zamiast szybko proponować technikę, pytam: „Co w tej zmianie jest stratą, a co możliwością?”. Gdy klientka może to powiedzieć na głos, terapia zwykle nabiera tempa.
5. Objawy, o które klientki rzadko pytają
Najwięcej mówi się o nastroju i lęku, a poniższe zjawiska są badane słabiej, więc opisuję je jako obserwacje kliniczne. Klientki wspominają o nich zwykle pod koniec sesji, bojąc się, że „to już coś poważnego”:
- złość i drażliwość („krzyknęłam o rzecz, która kiedyś mnie nie ruszała, i sama się przestraszyłam”),
- napadowy lęk, w którym kołatanie serca i uderzenia gorąca łatwo pomylić z atakiem paniki (najpierw wykluczam przyczyny somatyczne),
- otępienie emocjonalne i poczucie nierealności („życie za szybą”), które odróżniam od depresji i skutków niedospania,
- natrętne myśli i uporczywe zamartwianie się, zwłaszcza gdy wcześniej ich nie było,
- objawy wymagające pilnej konsultacji psychiatrycznej: rzadkie objawy psychotyczne i myśli samobójcze, o które pytam wprost.
Zanim przypiszemy je menopauzie, pytam o tarczycę, leki, używki, przewlekły stres i wcześniej nierozpoznane trudności, np. ADHD u kobiet. Sama informacja, że takie doświadczenia się zdarzają i można z nimi pracować, często zmniejsza wstyd.
Granice kompetencji
Naukowość oznacza także wiedzę o własnych granicach. Nie zalecam ani nie odradzam terapii hormonalnej, bo to decyzja lekarska oparta na ocenie ryzyka i korzyści (NAMS, 2022, 2023). Zachęcam do konsultacji ginekologicznej i wykluczenia innych przyczyn objawów. Na superwizji uczulam na dwie pułapki: psychologizowanie objawów wymagających diagnostyki oraz medykalizowanie trudności, które są odpowiedzią na życiowe zmiany.
Odwaga jako warunek
Za każdym z tych obszarów widzę odwagę: klientki, która przychodzi mimo wstydu, i terapeuty, który przyznaje, że nie wszystko wie. Naukowa postawa nie polega na posiadaniu odpowiedzi, lecz na gotowości sprawdzania własnych założeń.
Bibliografia
- Ayers, B., i in. (2012). Effectiveness of group and self-help CBT in reducing problematic menopausal hot flushes and night sweats (MENOS 2). Menopause, 19(7), 749-759.
- Bromberger, J. T., & Kravitz, H. M. (2011). Mood and menopause: findings from SWAN over 10 years. Obstet Gynecol Clin North Am, 38(3), 609-625.
- Bromberger, J. T., i in. (2013). Does risk for anxiety increase during the menopausal transition? SWAN. Menopause, 20(5), 488-495.
- Carmody, J. F., i in. (2011). Mindfulness training for coping with hot flashes. Menopause, 18(6), 611-620.
- Cohen, L. S., i in. (2006). Risk for new onset of depression during the menopausal transition. Arch Gen Psychiatry, 63(4), 385-390.
- Freeman, E. W., i in. (2006). Associations of hormones and menopausal status with depressed mood in women with no history of depression. Arch Gen Psychiatry, 63(4), 375-382.
- Greendale, G. A., i in. (2009). Effects of the menopause transition and hormone use on cognitive performance in midlife women. Neurology, 72(21), 1850-1857.
- Hunter, M. S., & Chilcot, J. (2013). Testing a cognitive model of menopausal hot flushes and night sweats. J Psychosom Res, 74(4), 307-312.
- Kravitz, H. M., & Joffe, H. (2011). Sleep during the perimenopause: a SWAN story. Obstet Gynecol Clin North Am, 38(3), 567-586.
- Mann, E., i in. (2012). CBT for women with menopausal symptoms after breast cancer treatment (MENOS 1). Lancet Oncol, 13(3), 309-318.
- NAMS. (2022). The 2022 hormone therapy position statement. Menopause, 29(7), 767-794.
- NAMS. (2023). The 2023 nonhormone therapy position statement. Menopause, 30(6), 573-590.
